(Кон претставата „Орфеј“ во драматуршка обработка на Матиц Старина, а во режија на Јернеј Лоренци и во продукција на Народниот театар „Иван Вазов“ од Софија, Бугарија. Главни улоги: Дејан Донков, Валентин Ганев, Владимир Пенев, Александра Василева, Дарин Ангелов и др.)

Еден од најинтересните податоци за Орфеј, човекот чија музика била волшепство е дека неговата етимологија има загадочна нишка: имено најстарите толкувања се насочени кон „одземањето“ кои пак водат и кон некои посовремени толкувања штп наведуваат на статусот на „сирак“ за што зборува и англиската именка orphan, а она најдалеченото толкување значи „мрак.“ Овие три толкувања го означуваат целото патешествие на овој митски лик кому единствената грешка, немарна, го одделила од неговата сакана Евридика. Митот за Орфеј не е драматуршки , ниту поетски третиран од големите антички писатели како што се Хомер и големите драмски писатели од формат на Ајсхил, Софокле и Еврипид. Овој лик во своето духовно ткиво има компоненти на прогнато копиле/сираче чија музика говори со јазикот на љубовта и е единствената што го смекнала срцата на Ад и Персефона. Кое е проклетството на овој исклучително загадочен јунак на античкото време? Претставата на Јернеј Лоренци зборува за една дијагонала меѓу војната и политиката каде што уметноста е слеп посматрач, а човечките судбини само статистика. Историското студенило во овој концепт каде што Орфеевата судбина има многу денешни асоцијативни моменти е шема од која што овој многу особен режисер ќе исткае претстава – есеј која ќе отвори многу дилеми околу емотивната и политичката аспирација на човекот и последиците од губењето и на двата фронта. Имено, распостелувајќи го овој мит во неговите веќе препознатливи „расправи“ чиј инструментариум е сеќавањето, ставот и аспектот на актерот, како и неговата епска релација со ликот, Лоренци, заедно со својот драматург, Матиц Старина не вовлекуваат во една мета-документаристичка гама каде што актерите ги толкуваат своите ликови населувајќи ги своите духовни хабитуси во нивните и отворајќи ги дилемите околу нивните транспонирања во современи специмени.

Во својот роман „Елизабет Костело“, нобеловецот Џ.М. Куци ќе каже: „Орфеј наместо Аполон. Екстатичното наместо рационалното. Некој што ја менува формата, ја менува бојата, според неговата околина. Некој кој апелира до жените. Затоа што жените се тие кои живеат најблиску до земјата. Некој што се движи меѓу луѓето, кого може да го допре – да му ја стави раката на страна, да ја почувствува раната, да ја помириса крвта“. Обидувајќи се да го сфатиме концептот на Лоренци ќе застанеме токму на замената на толкувањето на митовите во современиот свет каде што мирисот на крвта на којшто предупредува Владимир Пенев на почетокот од самата претстава е слој којшто е естетски позициониран највисоко, додека убавото и љубовта се онаа достага која самиот Орфеј (Дејан Донков) ја чувствува во прво време како проклетство, а подоцна како казна. Следејќи ја претставата имате чувство дека војната е неизбежен дел од било кој цивилизациски период на човештвото, па така Лоренци нејзината поетика ја растегнува до неиздржливост и покрај тоа што сите нејзини компоненти се предмет на тивка, но длабоко фундирана расправа.

Онтолошкиот аспект на историјата за Орфеј навлегува длабоко во воените стратегии и жаришта и тоа Лоренци го најавува како рамка врз која се позиционираат и љубовта и осаменоста, но и алогичноста на едно време кое никако да помине, а во кое живееме ние. Во ова видување актерскиот ансамбл се вовлекува како во приказна на очевидци чии констатации и повици во тоа време не биле слушнати, никој не им обрнувал внимание. Дејан Донков, кој го игра Орфеј нема текстуална матрица, но ја има тишината и мислата која ја води многу силно и сигурно, градејќи прецизен лик чие страдање е знаковно егзактно и тоа е главната рамка на оваа негова сјајна интерпретација. Орфеј во ликот и стасот на овој средовечен актер е длабоко извајан од времето што поминало од антиката до денес, и тоа Донков го чувствува во секоја „реплика“, во секое неговот движење, во секоја негова емотивна компонента. Неговиот Орфеј има историско недоразбирање заради кое тој се свртил и  не послушувајќи ги Ад и Персефона сакал да ја погледне Евридика. Дејан Донков го игра разочараниот Орфеј со една суптилна иронија која е насочена на цивилизациската недоделканост која нема рецептори за вистинската љубов. Низ тие патешествија овој до крај транспарентетн Орфеј на големиот бугарски актер Дејан Донков го гледаме како непослушност кон војната и како копнеж кон една љубов од која човечкото суштество во овие времиња веќе одамна се оддалечило.

Наспроти него ,грамадната фигура на Владимир Пенев ни ја донесува војната и нејзината „приказна“ како карпа, тешка и сурова. Со силен тресок. Неговата појава со себе ја носи суровоста на целата историска „вистина“ и не повлекува за јака секогаш кога ќе се прашаме: има ли смисла војната? Владимир Пенев гради лик кој е сублимиран во еден крик и еден очај, со одлична говорна и физичка партитура, концизно и совршено впечатливо, лик чија импактност е со длабока вертикала. Валентин Ганев, Александра Василева, Дарин Ангелов, Билјана Петринска, Василена Винченцо, Надја Керанова, Гергана Змијчарова, Димитар Николов, Ева Данаилова, Жорета Николова, Ненчо Костов, Радена Валканова и Стелијан Радев врз сите реквизити со своите ликови ги отвораат метафорите на една љубовна приказна која е се помалку препозната во време кога војната станува секојдневие. Овде со својатаа одлична експресија се издвојува Дарин Ангелов чија органика во актерскиот израз е извонредно впечатлива.

Визуелниот момент на оваа тричасовна претстава е дело на Бранко Хојник кој со оваа сценографија не доведува право на просцениумот каде што препознатливоста на иконографијата на војната, но и сјајот на она што би се извлекло од љубовта претставува една сосема засенчена визура која на многу наврати се побелува намекнувајќи контраст со цивилизациски призвук, сценографија на која цела спротивност е костимографијата на Белинда Радуловиќ, а која се движи од реалистична шареноликост до мрачниот симболизам на елегантноста што го наметнува уште од почетокот на претставата. Овде се наметнува и сјајната музичка подлога на Бранко Рожман која е доминанта што говори со јазикот на суровоста и несфатеноста.

Орфеј веројатно бил загатка за античките поети и драматичари и на тој мит му приоѓале доста внимателно затоа што во овој лик се синтетизирани и љубовта и очајот, а политичките контексти се само врата кон неговото современо толкување. Претставата на Јернеј Лоренци и покрај своите есеистички состојки делува фасцинантно од симболистички аспект, таа ни покажува една асоцијативност која изгледа застрашувачки. Можеби токму затоа Орфеј во ова режисерско видвање не е млад и убав, туку е дотрошен средовечен човек кому љубовта не може да му делува исцелително. Сфаќањето на обичниот човек дека смртта е неизбежна е симплификација која води право кон неа – кон смртта, додека поигрувањето со животот и неговата доследност и логика е сфаќање за кое можеби и Аристотел ја напишал својата Поетика, а го анализирал и Орфеј. Убавината е столб на уметноста, но не и на начинот на живот. Осликувајќи ја војната, Лоренци во оваа претстава го осликува животот со еден многу чуден театарски акварел каде што и Орфеј и Евридика се жртви на недоразбирањето кое пак, од друга страна и по дваесет века е единствата состојба која е недопрена и неуништлива.

„Орфеј“ на Лоренци е подотворена врата на цивилизацијата кон мракот на адот со сите негови прагматичности, со се она што ние го чувствуваме во себе, уживаме во него, но не можеме да го именуваме.

Рецензија на Сашо Огненовски