(Кон романот „Столб што пее“ од Томислав Османли во издание на ВиГ Зеница, Скопје, 2022)

Секоја појава на нова проза на Томислав Османли претставува книжевна тектоника каде што овој брилјантен раскажувач успева фактографијата да ја метаболизира со фикционалната предлошка низ еден многу интересен, типичен само за него раскажувачки инструментариум. „Столб што пее“ е артефакт во Националниот музеј во Копенхаген, од чие креативно зрачење Османли ќе исткае еден исклучително комплексен роман со неколку наративни линии во различни цивилизациски времиња.

Во онтологијата на ова дело се провлекуваат човечки судбини кои сосема наликуваат една на друга со што овој сјаен автор уште еднаш ќе го поврди цикличниот процес на човековото страдање или подобро кажано беспричинската автодеструкција. Стиховите на големиот палестински поет Махмуд Дарвиш велат: „Јас сум од таму. Јас сум од тука./Не сум таму и не сум тука./Имам две имиња, кои се среќаваат и се разделуваат,/и имам два јазика./Заборавам во кој што од нив сонувам“. Томислав Османли развивајќи ги ововременските судбини на два млади парови кои дијаметрално различно ја доживуваат својата љубов на две соема различни места од земјината топка: онаа на Марк и Бет кои се тука, до „столбот што пее“ и се потпираат врз електорнската комуникација и онаа имигрантската на Захра и Харун чија достага е епска и има историски лакмус. Низ овие две приказни, Османли навлегува во филозофијата на суровата цивилизациска процесуалност од која што се изнедруваат понатамошните недоразбирања и животните приказни стануваат повеќе судбински отколку стварни.

Имено, дваесет и првиот век многу рано ги донесе сите неодболувани болести од сите дваесет векови зад него. Се чини дека виртуелноста ќе ни донесе повеќе отуѓеност од зближување, а љубовта, единствениот спас од деструкцијата останува само меморија и пуста желба. Кога ќе ги компарираме судбините на двата парови доаѓаме до констатација дека цивилизациските процесе не се само иреверзибилни, туку се и девастирачки. Османли предупредува на погубноста на повеќе наврати кои фасцинантно ги сублимира во монологот на Елизабет за оптимизмот во дваесет и првиот век, еден краток, но исклучително ерудитивен и ефектен есеј на млада дама чиј сопруг се обидува да ја најде врската на неговите претци, неговиот прадедо кој ја открил стилејата на Сејкилос, „столбот што пее“. Гореспоменатата суштествена иреверзибилност во романот се дисперзира во неколку човечки судбини раскажани во стилот на другите два романи на Османли „Зад аголот“ и „Дваесет и првиот“. Во неколкуте цивилизациски координати Османли ги вкрстува сите човечки судбини користејќи ја нивната коинциденција за многу логичната и неоспорива суштественост која вели дека се што се случило ќе се случи повторно. Имиграцијата, војната и политиката се древни процеси, но најстариот духовен процес во човекот е љубовта, па така овој исклучително масивен роман можеме да го сфатиме и како љубовна приказна, една слика која ја нагризува чадот на оружјето и ја кородира водата од морињата каде што се дават имигрантите во потрага по достоен живот. Војната и омраза ја сочинуваат раскрсницата која води кон тоа „големо ништо“ и сите процеси и потраги и на Вилијам Мичел Ремзи и на младиот брачен пар се филозофска дисперзија на суштественоста на животот. Се чини дека она што го наведува овој особено ерудитивен писател да го напише низ сите овие судбински трагања е огромната потреба дефинитивно да се објасни смислата на животот и тоа токму во овој век полн со измами и болести: „она што сега го знаеме за суровото блиско минато, не можеа да го насетат ни локалните, па дури ни најголемото во бројните елински пророчишта, она во висовите на Делфи; а камоли благородниот Сејкилос кој живееше во мирен историски период и поетски мечтаеше самоз а враќањето на своето младешко минато…“ Овде се поставува прашањето: зошто омразата е основниот двигател на сите цивилизациски недоразбирања? Османли пишувајќи за љубовта пишува и за измамата, за скитањето по просторот на она „ништо“ на Сејкилос, но и по надежта на апостолот Павле. Двете животни возбуди по „столбот што пее“ се одвиваат во временско растијание од сто години и двете се совршено исти, само е стилскиот инструментариум поинаков, имиграцијата на Зехра и Харун и неизвесноста на имигрантите во водите на Средоземното море се исто така компатибилни со едно време кое ја рециклира омразата во име на хуманизмот. „Столбот што пее“ низ сите човечки судбини е конечно во потрага по вистинскиот лек против измамата. Дваесет и првиот век е век на недочитани и пропуштени пораки, век на алармираност и напнатост и секоја духовност е преведена како тривијалност. Помислата на древните артефакти кај Османли ја носи таа негова тивка борба против бесчувствителноста и избегнатата суштина.

Овој роман има многу чудна внатрешна структура што е уште еден возбудлив момент. Ја нема негативистичката компонента што зборува за голема слоевитост во наративниот тек. Имено, Османли намерно ја избегнал острата реченица, неговите нарации се масивни и густи, полни со факти и рецепции. Она што во овој исклучителен роман фасцинира е токму нивното мудро вмешување со фикционалните пасажи градејќи четиво кое импонира не само со својата фасцинантност, туку и со големата порака која вели дека овие циклични процеси во просторот на омразата може само да го делегитимираат човекот како homo sapiens, но и како homo faber. Томислав Османли со овој роман поставува круцијални прашања од егзистенцијален карактер. Неговите ликови се и опипливи, но се и симболички повеќеслојни. Книжевната магма на овој роман се разлева низ идните битствувања на човекот кого во своите минати дела овој исклучителен автор го разгледува и низ дистописката призма. „Столб што пее“ е пишуван со една длабока стилска посветеност која наликува на онаа на Томас Ман, а неговите сентенци одекнуваат во духовната гама на македонската книжевност како благотворно писание што и возбудува, но и замислува. Погледот назад во минатото во овој роман е и огледало за мрачните претпоставки за иднината и тоа е, се чини иновацијата со која не дарува Османли и не поттикнува да си ја напишеме својата животна приказна во етерот на своето микро постоење. Загледувајќи се во мултизначноста на неговата фабула се загледуваме во интерпретативноста на историјата чии постојани препишувања се безнадежни и бесполезни. Се чини дека тука лежи интерпретацијата на Сејкилос за „големото ништо“ и за светот кој е тука и нема ништо друго освен него. Чудата се случуваат, но се минливи и нивните прераскажувања често се претвораат во некои други приказни кои не ги раскажуваат нашите претци, туку се синтетизираат во QR кодовите и во нејасните твитови за во оној момент кога ќе немаме мрежа да ја немаме ни песната, ни писмото, ни сликата. Но, Томислав Османли не се оградува од понатамошното трагање и во овој роман многу ерудитивно го соочува минатото со иднината за да не потсети дека најголемата жртва во овие погубни процеси и одамна згаснатата и неуспешна „глобализација“ е всушност, сегашноста.

Рецензија на Сашо Огненовски