(Кон претставата „Евангелие по Достоевски“ по текстови од делата на Ф.М. Достоевски, во режија на Јернеј Лоренци, а во изведба на Српскиот Народен Театар од Нови Сад. Главни улоги: Душан Вукашиновиќ, Радоје Ќупиќ, Ненад Пеќинар, Марија Меденица, Димитрие Аранѓеловиќ)

Епистемолошкото потекло на зборот „евангелие“ е „радосна вест“, додека во прагматична смисла тоа се раскази за животот на Исус пишувани од неговите ученици. Ова го пишувам за да се обидам да го најдам начинот на кој раскажувањето за делата на Достоевски и неговиот живот во концептот на Јернеј Лоренци и играта на актерите на театарот од Нови Сад се претвора во потсетување на нашите ригидитети, на нашите темни посланија од никаде, на нашите потиснувања на среќата, на нашиот евентуален преграб нерсеќа, на нашите погубни констатации и конечно на нашето вкусување на ледениот здив на смртта. Тој начин е тесно поврзан со режисерскиот ракопис на Лоренци кој добар дел од неговите последни режии ги „раскажува“ создавајќи една многу продуктивна дистанца која не е ни по Брехт, а ни по последните драмски апсурдисти.

Ова симбиличко и метафорично одделување од текстот и негово „метаболизирање“ во израз натопен со „став“ и „однос“, многу повеќе отколку со емотивен полнеж прави мотивот да се расточи на моменти што во нас се претвораат во сеќавање и во повлекување на нашето животно искуство од комотната зона во јавната сфера и во соголувањето на нашиот духовен набитус, остро и некомпромисно. Исто како и во „Орфеј“, „Ајхман во Ерусалим“, можеби и во „Илијада“, и во оваа претстава се отвораат и дилемите, но и неодлучноста на мотивите на Достоевски за, преку раскажувањето на делови од неговите дела да се допре многу тенката и длабока повразност со демоните што го навеле овој голем проазист да ги стави ха хартија. Конечно, актерскиот ангажман и симболистичката шема на Лоренци се на некој наин компатибилни со формулирањето на самиот Достоевски токму на своите мотиви во проза.

Дали раскажувајќи го својот живот ние се криеме зад него? Дали сме начисто со смртта и со злото кое го сретнуваме многу често и се обидуваме да се оддалчеме од него за тоа да не дојде и на нашиот праг? И конечно, дали Господ Бог и Ѓаволот се борат на нашиот терен, таму каде што духовноста треба да го одвои човекот од лесномисленоста и лакомоста, од наивноста и крвожедноста. „Евангелие по Достоевски“ е претстава која прекројувајќи ги извадоците од делата на Достоевски ги контекстуализира во една модерна матрица која ние сакале или не ја чувствуваме и ја носиме во себе. Првиот дел од претставата е чудно и некако суптилно поистоветување на актерите со мотивите од раскази и романи на Достоевски. На сцената која претставува леплива и неизбришлива кал, актерите се обидуваат мотивите од прозата на Достоевски да ја вовлечат во својата интимна матрица, да ја почувствуваат на еден сосема друг начин, поинаков од оној што наметнува конвенционално одигрување на ликот. Овие разговори повремено се рекомпонираат во исповеди и тоа циркулирање на прозата на Достоевски низ актерскиот хабитус преку нивните исповедни монолози открива еден сосема друг квалитет кој можеби означува синергија која својата крајна цел ја има кај нас, гледачите. Вториот дел од претставата е повеќе посветен на романот „Браќата Карамазови“ каде што актерските персоналитети се претопуваат со ликовите на тројцата браќа и некако се спојуваат со  нивните филозофски полемики. Јернеј Лоренци во овој дел импрегнирал симболика која ја формулира низ музички, но и низ визуелните конструкти кои совршено се вклопуваат во актерскиот израз кој се чини дека е крајниот продукт на ова театарски истражување. Овде би го истакнал извонредниот монолог на Душан Вукашиновиќ кој од позиција на Иван Карамазов говори за темниот дел од човековата душа инспирирано, емотивно и со одлична актерска експресија.

Во овој монолог можеме да ја согледаме целата интенција на оваа претстава, но можеме да ја извлечеме и пораката која „евангелието“ не го третира како продуховена приказна, туку како сурова и тешко искажлива вистина. Душан Вукашиновиќ низ овој сјаен монолог сака да не праша дали ни е тешко да бидеме искрени и дали ќе заминеме во смртта неискажани, излажани и недостојни. Осцилирајќи меѓу Иван Карамазов и себеси/ние, овој сјаен актер го преформулира мракот од сите нас во едно недофатливо тело кое не сакајќи го носиме со себе и не можеме да го отрфлиме. Затоа е недофатливо. Низ овој извонреден монолог кој трае исклучително долго, Вукашиновиќ се прашува и себеси и другите: каде е животната радост на човекот кој смислил неискажливо зло и зошто не престанува да го прави тоа исто зло гледајќи го неговиот ефект и неговите последици.

„Евангелие по Достоевски“ е претстава есеј, како што се и другите претстави во театарскиот ракопис на Лоренци. Како кондензат на неговите дела е и ликот на старецот во одличната интерпретација на Радое Чупиќ кој и преку Зосима, а и преку моделот на мудроста со која се поигрува и самиот Достоевски зборува за една многу сигнификантна отуѓеност која можеби е другата страна на координатата во темната матрица на современото живеење. Таа матрица ја сочинуваат компактните и органични, одлично артикулирани актерски партитури на Димитрие Аранѓеловиќ, Марија Меденица, Ненад Пеќинар, Лидија Стевановиќ, Соња Кеслер, Нина Пророчиќ Рукавина.

Визуелниот аспект на ова апретстава е минималистичката сценографија на Бранко Хојник која е заглавена во калта како површина која потсетува на тој темен дветнаесетти век, но и прекршена низ расфрланите реквизити чија семантика многу возбудува за во перспекттива да ги видиме и видеата намекнати од фотографиите на децата што актерите ги донеле со себе. Оваа визуелна верикала совршено ја надополнува костимографијата на Белинда Радуловиќ, а која се движи од конвенционално темната боја на прототиповите на Достоевски се до модерната колоритност на митските детали. Музиката на Бранко Рожман и Димитрие Бељански совршено добро го следат внатрешниот мрак со којшто се занимава оваа претстава повремено оставајќи еден мошне ригиден впечаток на катастрофичност.

Достоевски во своите дела се занимавал со злите сили во човекот и успеал во нив да закова дел од темните коридори на неговата душа и живот. Во „Евангелие по Достоевски“ тие мракови стануваат автентични и за ова време. Лоренци и актерите се обидуваат да ни покажат дека злото е нераскинлив дел од човековиот живот и неговата темна страна секогаш ќе биде присутна, само што таа, веројатно ќе има сосема поинакво обличје во зависност од нивото на цивилизацијата и дека нејзината софистицираност ќе биде само една темна патека на човекот кон другиот свет. Секако дека и Достоевски оставил многу неодговорени прашања. Ако сме ги одговориле сите што ќе ни е земскиот свет. Или можеби не чека некое ново откровение?

Рецензја на Сашо Огненовски