(Кон претставата „Конс: на новото време“ по стиховите на Сречко Косовел, а во режија на Жига Дивјак и во продукција на Прешерновиот театар од Крањ, Словенија. Улоги: Весна Јевникар, Весна Пернарчич, Дарја Рајхман, Миха Родман, Блаж Сетникар, Весна Слапар, Алјоша Трновшек, Изток Драбик Југ.)

Театарот во себе има и реторичко ткиво. Според Кант „реториката е уметност на говорот“, а говорот е еден од најважните три сегменти на еден театарски чин заедно со движењето и емоцијата. Истражувањата во театарската уметност во насока на неговиот говорен сегмент се базираат на имагнативноста на поттекстот и неговата сематничка вредност. Претставата на Жига Дивјак работена по поезијата на Сречко Косовел се движи по тенките рабови на реториката и значенските формули на зборот. Велам формули затоа што текстуалниот материјал се стиховите од конструктивистичкиот период на овој голем словенечки поет кој за жал многу рано си заминал од овој свет и острината и импактноста на тие стихови во овој концепт на Дивјак е поделен со една дистописка констелација отворајќи нови значења и пораки. Самиот наслов на претставата е од насловот на една од најпознатите песни на Косовел „Конс: За новото време“, наслов кој во себе ја содржи токму кратенката од конструктивизмот, правец кој подразбира уметност во служба на револуцијата и правец во којшто младиот поет навлегол напуштајќи ја неговата рана, интимистичка фаза. Жига Дивјак во овој концепт повторно се служи со комплексноста на реториката, начин на мислење кој го имаше и во претставата „6“ во продукција на Словенскиот Малдински Театар каде исто така тој раскажувачки модус изнесе на видело една многу горлива тема во социјалниот живот на Словенија. Во оваа претстава во концептуална смисла Дивјак можеби оди едно скалило повисоко, а тоа е реинсталирањето на функцијата на поетскиот театар, ставајќи ги стиховите на Косовел во опкружување кое подразбира пуста земја и осум човечки примероци со скафандери во потрага по подобар живот. Ова симплифицирано објаснување намекнува едно чудно поигрување на режисерот со непродуктивноста на конструктивизмот во време на замирањето на комзумеризмот, кога сите земјини блага се веќе истрошени и на таа пеплосана земја нема ништо, освен осум очајници кои ги користат последните капацитети на воздух.

Првите два стиха во песната на Косовел Конс: За новото време се: „Иде новото време на колективизмот, иде новото време за работникот и поетот“. (препев на македонски јазик: Бистрица Миркуловска) Овде ми се наметнува една мисла на Платон која вели дека : „уметноста на реториката е умешност на владеењето со умот на човекот.“ Жига Дивјак со оваа претстава која има исклучително долг вовед во кој многу бавно осумте човечки примероци влегуваат во пустата земја во скафандери и полека си го заземаат своето место наредени еден до друг, се обидува да го пренасочи поттекстот на стиховите на Косовел во нешто што би го нарекол апсурдистички реконципирање на човековата слобода. Во опркужувањето кое го понудува сценографијата на Игор Васиљев актерите/луѓето се едноставно натерани да се служат со реторичкото оружје за да го преживеат своето сопствено убедување дека очајот не е опција и дека пустата земја можеби може да биде каква таква цивилизација. Актерите и актерките во оваа шеесет и пет минутна претстава си ја префрлуваат реторичката функција на стиховите на Косовел како ангажман на кого не му бараат логика од едноставна причина што тоа го вели само реализмот, додека градирањето при изговорувањето на овие стихови упатува кон експресионистичко толкување кое на моменти има дадаистички лакмус. Поттекстот на овие изговорени стихови не конвенира со Косовеловиот конструктивизам, напротив, околностите навлекуваат една чудна, френетична скрама врз целата нивна партитура која пак, од друга страна не е индивидуална, но затоа е многу поврзана низ својата симптоматика. Косовел има остар стих, а актерските внатрешни конвулзии тој стих го префрлуваат кон реципиентите низ еден очајнички регистар кој зборува за тоа дека револуцијата подразбира реорганизрање и повторно изградување на нов поредок, а „новото време“ е, по она како го води дејствието младиот Дивјак можеби нова војна за вода или за воздух. Дистопискиот аспект е иницијален, но моќта на зборот на актерите и актерките наведуваат на тоа дека надежта во себе ја содржи она епика која ќе не натера да најдеме во себе доволно кураж барем да испишеме некоја нова историја, макар и со малку воздух.

„Во новото време секој работник ќе биде човек, а секој човек ќе биде работник“, вели Сречко Косовел, а униформираните луѓе низ пустата, изгорена земја од овие, а и од другите стихови ја извлекуваат онаа лапидарна опсценост која е можеби единствената причина да се продолжи со живеење. Стиховите на Косовел низ целата претстава струјат од еден до друг актер, се згуснуваат во поттекстите на сите актери и актерки, но и се вовлекуваат во повремени шепоти кои делуваат стравично, за на крајот сите осум очајници да потонат во темнината од која и излегле. Весна Јевникар, Весна Пернарчич, Дарја Рајхман, Миха Родман, Блаж Сетникар, Весна Слапар, Алјоша Трновшек, Изток Драбик Југ во овој по многу нешта истражувачки концепт на Жига Дивјак играат совршено компактно. И покрај тоа што за време на целата претстава се заробени во скафандерите од кои можеме да ги видиме само нивните осветлени лица, нивните реторички конвулзии, органиката на нивните поттексти, како и острината на изведениот текст ја прават оваа претстава мошне интересна и мошне чудна. Нивната вокална артилерија исфрла големи искри на гнев и очај, нивната надеж е нераскинлив дел од она што би го нарекле копнеж на самиот автор за подобар живот, но и придушен крик кој го чувствуваме со секоја изговорена реченица, со секоја градација, но и со секој шепот.

„Конс: за новото време“ импонира и со својата извонредна визуелизација која претставува сува, пеплосана земја над која се извиваат дистописките предели во видеото на сценографот Игор Васиљев, на кого се надоврзуваат идентичните, но одлично креирани костими на Тина Павлович. Тука се придружува и мрачната музичка илустрација на Блаж Грацар а самата текстуална предлошка од песните на Сречко Косовел многу инспиративно ја составиле режисерот Жига Дивјак и Катарина Морано.

Жига Дивјак и сјајните актери на Прешерновиот театар од Крањ многу силно и одлучно проговориле за крајната консеквенца од авторитарните режими кои на овие простори земаат се поголем замав. Низ новите призвуци на конструктивистичката поезија на Сречко Косовел ова претстава говори за залудниот и очајнички крик на човекот кој низ пустелиите кои останале од глобалната деструкција талка со мал зрак на надеж дека „новото време“ од некаде ќе дојде. И Жига Дивјак и актерите многу тажно ни кажуваат дека на хоризонтот нема ништо, а земјата е црна и многу тешка за чекорење.

Фотографии на Нада Жганк 

Рецензија на Сашо Огненовски